De regelgeving rondom PFAS in bodem en grondwater is de afgelopen jaren meerdere keren gewijzigd en blijft in ontwikkeling. Voor grondeigenaren, aannemers, projectontwikkelaars en overheden is het essentieel om te weten welke normen gelden, wat het handelingskader voorschrijft en welke verplichtingen voortvloeien uit de Omgevingswet. In dit artikel geven we een actueel overzicht.
PFAS (per- en polyfluoralkylstoffen) is een verzamelnaam voor meer dan 6.000 chemische stoffen die vrijwel niet afbreken in het milieu, vandaar de bijnaam ‘forever chemicals’. Omdat PFAS wijdverspreid in de Nederlandse bodem voorkomen en schadelijk kunnen zijn voor mens en milieu, heeft de Rijksoverheid normen en een handelingskader vastgesteld die bepalen hoe we met PFAS-houdende grond, bagger en grondwater omgaan.
Het geactualiseerde handelingskader PFAS is op 13 december 2021 door het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (I&W) naar de Tweede Kamer gestuurd. Dit kader bepaalt de spelregels voor het hergebruik van PFAS-houdende grond en baggerspecie. De kernprincipes zijn:
Het RIVM heeft landelijke achtergrondwaarden vastgesteld voor PFAS in grond en grondwater. Grond die onder deze waarden blijft, mag in principe vrij worden toegepast.
Voor het hergebruik van grond geldt een landelijke minimale toepassingsnorm. Grond die boven deze norm maar onder de interventiewaarde valt, mag onder voorwaarden worden hergebruikt, afhankelijk van de bodemkwaliteitskaart en het lokale beleid.
In 2021 heeft het RIVM nieuwe risicogrenzen afgeleid voor PFAS in grond en grondwater. Deze vormen de basis voor de vaststelling of sprake is van een ernstige bodemverontreiniging die mogelijk sanering vereist.
De normen voor PFAS zijn gebaseerd op de vier meest onderzochte PFAS-stoffen: PFOS, PFOA, GenX (HFPO-DA) en PFHxS. Het RIVM heeft voor deze stoffen risicogrenzen afgeleid die zijn vertaald in:
Achtergrondwaarden grond — de concentraties die van nature (door diffuse verspreiding) in de Nederlandse bovengrond voorkomen. Grond met PFAS-concentraties tot aan de achtergrondwaarde wordt als ‘schone grond’ beschouwd voor toepassingsdoeleinden.
Interventiewaarden grond — de concentratie waarboven sprake is van een ernstige verontreiniging. Bij overschrijding moet worden beoordeeld of sanering of beheersmaatregelen noodzakelijk zijn.
Risicogrenzen grondwater — voor grondwater gelden aparte normen, waarbij een onderscheid wordt gemaakt tussen regulier grondwater en grondwater in grondwaterbeschermings- of waterwingebieden. In die laatste gelden strengere normen om de drinkwaterwinning te beschermen.
Let op: de normen en achtergrondwaarden worden door het RIVM periodiek herijkt op basis van nieuw onderzoek. Raadpleeg altijd de actuele waarden bij het uitvoeren van een pfas-bodemonderzoek of bij het opstellen van een grondstromenplan.
Sinds de inwerkingtreding van de Omgevingswet zijn de regels rondom bodemactiviteiten veranderd. Bij grondverzet, ontgraving of aanleg van werken waarbij grond vrijkomt, geldt een meldingsplicht. Als PFAS wordt aangetroffen boven bepaalde concentraties, kan dit gevolgen hebben voor de toepasingsmogelijkheden en kan een saneringsplicht ontstaan.
Gemeenten zijn verantwoordelijk voor het beleid rondom licht verontreinigde grond. Diverse gemeenten stellen met hulp van omgevingsdiensten PFAS-bodemkwaliteitskaarten op die bepalen welke grond waar mag worden toegepast. Provincies zijn bevoegd gezag voor ernstige verontreinigingen.
De PFAS-regelgeving heeft directe gevolgen voor iedereen die te maken heeft met grondverzet:
Bij bouwprojecten kan de aanwezigheid van PFAS in de grond leiden tot meerkosten voor onderzoek, afvoer en verwerking. De verwerkingsmogelijkheden voor PFAS-houdende grond zijn beperkt: niet iedere grondreiniger kan PFAS-grond accepteren.
Bij baggerwerkzaamheden gelden specifieke normen voor de toepassing van PFAS-houdende baggerspecie op land of in oppervlaktewater.
Bij partijkeuringen (AP04) moet standaard worden geanalyseerd op PFAS wanneer er een redelijk vermoeden is van de aanwezigheid. In de praktijk is dit bij steeds meer locaties het geval, waardoor PFAS-analyse een vast onderdeel wordt van partijkeuringen.
Op Europees niveau loopt een voorstel binnen ECHA (European Chemicals Agency) om PFAS als groep te verbieden of sterk te beperken. Dit voorstel, ingediend door vijf Europese landen waaronder Nederland, kan op termijn leiden tot een vergaand verbod op het gebruik en de productie van PFAS. Voor de bodemsector betekent dit dat de problematiek van historische PFAS-verontreinigingen de komende decennia relevant blijft, ook als nieuw gebruik wordt ingeperkt.
Als u vermoedt dat er PFAS in uw bodem of grondwater aanwezig is — bijvoorbeeld omdat de locatie historisch is gebruikt voor industriële activiteiten, brandoefeningen of opslag van PFAS-houdende producten — raden wij aan om een gericht PFAS-bodemonderzoek te laten uitvoeren. Op basis van de resultaten kan worden bepaald of sanering nodig is, welke meldingen moeten worden gedaan en hoe u uw grondstromen kunt organiseren.
Strukton Milieutechniek voert zowel het onderzoek als de eventuele sanering uit. Wij adviseren u over de toepasbare normen, verzorgen de meldingen onder de Omgevingswet en coördineren de afvoer en verwerking van verontreinigde grond.
Meer weten? Lees ook onze artikelen over PFAS in de bodem en de kosten van PFAS-sanering, of neem direct contact op met onze specialisten.
Janne Constandse
Operationeel Manager Realisatie & Onderhoud