PFAS is een van de meest besproken milieuproblemen van dit moment. Deze groep chemische stoffen wordt ook wel ‘forever chemicals’ genoemd, omdat ze vrijwel niet afbreken in het milieu. In Nederland worden PFAS op steeds meer locaties aangetroffen in de bodem en het grondwater. Maar wat zijn PFAS precies, hoe komen ze in de bodem terecht en wat kan er aan worden gedaan?
PFAS staat voor per- en polyfluoralkylstoffen. Het is een verzamelnaam voor meer dan 6.000 verschillende chemische stoffen die worden gekenmerkt door extreem sterke koolstof-fluor bindingen. Deze bindingen maken PFAS water-, vet- en vuilafstotend, hittebestendig en chemisch stabiel — eigenschappen die ze al sinds de jaren 1940 geliefd maken in de industrie.
De bekendste PFAS-stoffen zijn PFOS (perfluoroctaansulfonzuur), PFOA (perfluoroctaanzuur) en GenX (ook aangeduid als HFPO-DA). PFOS en PFOA zijn inmiddels verboden of sterk beperkt in productie, maar vanwege hun persistentie worden ze nog steeds in het milieu aangetroffen. GenX is een recentere variant die onder andere is geproduceerd door Chemours in Dordrecht. Een aantal PFAS-stoffen is door de overheid geclassificeerd als Zeer Zorgwekkende Stoffen (ZZS).
PFAS worden en werden gebruikt in onder meer blusschuim (AFFF), non-stick kookgerei (teflon), waterafstotende kleding en textiel, voedselverpakkingen, cosmetica en industriële processen. Door dit wijdverspreide gebruik zijn PFAS in vrijwel alle milieucompartimenten terechtgekomen: bodem, grondwater, oppervlaktewater, lucht en zelfs in ons voedsel.
PFAS belanden via meerdere routes in de Nederlandse bodem:
Industriële bronnen — Fabrieken die PFAS produceren of gebruiken in hun productieproces, kunnen via emissies naar lucht, lozingen op water of lekkages de omliggende bodem verontreinigen. In Nederland zijn de omgevingen van Chemours (Dordrecht) en voormalige 3M-productielocaties bekende hotspots.
Blusschuim (AFFF) — Blusschuim op basis van PFAS is jarenlang gebruikt bij brandoefeningen, op vliegvelden, defensieterreinen en industriële locaties. Bij iedere oefening of inzet sijpelde PFAS-houdend schuim in de bodem. Dit is een van de meest voorkomende bronnen van puntverontreinigingen met PFAS. Denk aan Schiphol, militaire terreinen en brandweerkazernes.
Diffuse verspreiding — Door atmosferische depositie (PFAS die via de lucht wordt verspreid), het gebruik van PFAS-houdende consumentenproducten en de verspreiding via het rioolwater, worden PFAS op laag niveau in de gehele Nederlandse bovengrond aangetroffen. Het RIVM heeft hiervan landelijke achtergrondwaarden vastgesteld.
Stortplaatsen en afvaldepots — Historische stortplaatsen waar PFAS-houdend afval is gestort, kunnen een bron zijn van voortdurende uitloging naar het grondwater.
Meer weten over locaties met PFAS en de omvang ervan? Lees ook: 57 PFAS-aandachtlocaties in Nederland
Langdurige blootstelling aan PFAS, ook bij relatief lage concentraties, kan schadelijke gevolgen hebben voor de gezondheid. Wetenschappelijk onderzoek heeft de volgende risico’s in verband gebracht met PFAS-blootstelling:
Het verwijderen van PFAS uit de bodem en het grondwater is complex. De sterke koolstof-fluorbinding die PFAS zo persistent maakt, maakt ze ook moeilijk afbreekbaar. Er bestaan echter meerdere effectieve saneringstechnieken:
In-situ grondwatersanering — Bij deze methode wordt verontreinigd grondwater opgepompt, bovengronds gezuiverd (bijvoorbeeld via actieve koolfiltratie of ionenwisseling) en teruggeïnfiltreerd. Strukton Milieutechniek heeft deze techniek succesvol toegepast bij een PFAS-sanering in het Botlekgebied, waar een lekkage in een bluswaterleiding het grondwater had verontreinigd. Lees meer over dit project →
Ontgraving en afvoer — Sterk verontreinigde grond kan worden ontgraven en afgevoerd naar een erkende verwerker. De verwerkingsmogelijkheden zijn in de praktijk beperkt, wat maakt dat coördinatie van grondstromen essentieel is. Bij een project in Zwijndrecht (België) heeft Strukton veilig gewerkt in PFAS-verontreinigde grond nabij een woonwijk, met stringente maatregelen tegen stofvorming. Lees meer over dit project →
Bodemluchtextractie — Voor vluchtige PFAS-componenten kan lucht door de bodem worden gepompt om deze te verwijderen. Deze techniek wordt vaak gecombineerd met andere methoden.
Innovatieve technieken — Het vakgebied ontwikkelt zich snel. Technieken als foam fractionation, binding met pillararenen en colloïdale actieve kooltechnologie (zoals SourceStop) worden steeds vaker ingezet. Ook fytoremediatie — het gebruik van planten om PFAS uit de bodem te trekken — toont veelbelovende resultaten in proefprojecten.
Als u eigenaar bent van een locatie waar mogelijk PFAS in de bodem zit, of als u te maken heeft met grondverzet op een potentieel verontreinigde locatie, is de eerste stap een gericht PFAS-bodemonderzoek. Op basis van de resultaten kan worden bepaald of sanering nodig is en welke aanpak het meest effectief is.
Strukton Milieutechniek biedt het volledige traject: van bodemonderzoek en partijkeuring AP04 tot PFAS-sanering en nazorg. Wij adviseren u ook over de geldende PFAS-regelgeving en normen.
Meer weten over hoe wij kunnen helpen met PFAS-verontreiniging? Neem dan contact met ons op voor een vrijblijvend adviesgesprek. Onze experts staan klaar om al je vragen te beantwoorden en je te ondersteunen bij het aanpakken van verontreiniging in de omgeving.
PFAS staat voor per- en polyfluoralkylstoffen. Het is een verzamelnaam voor meer dan 6.000 door de mens gemaakte chemische stoffen die worden gekenmerkt door zeer sterke koolstof-fluor bindingen. Bekende voorbeelden zijn PFOS, PFOA en GenX.
PFAS breken niet of nauwelijks af in het milieu. De koolstof-fluorbinding is een van de sterkste chemische bindingen die bestaan. Eenmaal in de bodem of het grondwater terechtgekomen, blijven PFAS daar voor onbepaalde tijd aanwezig tenzij ze actief worden verwijderd.
Dat hangt af van de concentratie en het bodemgebruik. Bij lage concentraties (onder de achtergrondwaarden) is het risico beperkt. Bij hogere concentraties, vooral op locaties waar mensen wonen, kinderen spelen of voedsel wordt verbouwd, kunnen gezondheidsrisico’s ontstaan. Een gericht bodemonderzoek geeft uitsluitsel.
De veroorzaker van de verontreiniging is in beginsel aansprakelijk. In de praktijk is de veroorzaker niet altijd bekend of solvabel. Voor overheden bestaat de Specifieke Uitkering Bodem van het Rijk, waarmee gemeenten en provincies geld kunnen aanvragen voor PFAS-onderzoek en -sanering.
Dat hangt af van de concentratie en de bestemming. Het handelingskader PFAS bevat normen voor het toepassen van PFAS-houdende grond en baggerspecie. Grond onder de achtergrondwaarde is vrij toepasbaar. Daarboven gelden voorwaarden die per gemeente of regio kunnen verschillen. Een partijkeuring AP04 met PFAS-analyse geeft uitsluitsel.
De duur varieert sterk afhankelijk van de omvang en aard van de verontreiniging. Een kleinschalige ontgraving kan in enkele weken zijn afgerond. Een in-situ grondwatersanering kan maanden tot jaren duren.
Janne Constandse
Operationeel Manager Realisatie & Onderhoud